W 2025 r. minęło 80 lat od pierwszego wydania książki o przygodach Pippi Långstrump. Na całym świecie organizowano wystawy, warsztaty, festiwale i spotkania czytelnicze, by uczcić to wydarzenie. W Szwecji świętowano najokazalej 21 maja, ponieważ to właśnie wtedy fikcyjna Pippi obchodzi urodziny – podobnie jak Karin, córka autorki.

ASTRID ERICSSON

Przyszła pisarka urodziła się w 1907 r. w szwedzkim Vimmerby w zamożnej rodzinie chłopskiej jako jedno z czworga dzieci państwa Ericssonów. Już w wieku 13 lat jej wypracowanie ukazało się drukiem w „Gazecie Vimmerby”, gdzie zatrudniono ją cztery lata później. Pełniła funkcję korektorki oraz pisała krótkie notki i reportaże. W wieku 18 lat zaszła w ciążę, co było, jak na tamte czasy i tak małą miejscowość, wielkim skandalem. Wyjechała do Sztokholmu, gdzie zrobiła kurs stenografii i maszynopisania. 

Po urodzeniu syna, Larsa, i znalezieniu dla niego rodziny zastępczej, zatrudniła się na stanowisku sekretarki w dziale radiowym Szwedzkiej Centrali Księgarskiej, a następnie zaczęła pracę asystentki redaktora w Królewskim Klubie Automobilowym. Jej szefem został Sture Lindgren, za którego wyszła za mąż w 1931 r. Od tego momentu przestała pracować na etacie, ale nadal redagowała przewodnik dla Królewskiego Klubu Automobilowego. Syn został zabrany od rodziny zastępczej i wiosną 1935 r. stał się starszym bratem dla małej Karin. Pod koniec lat 30. XX w. Astrid pracowała jako stenografka dla docenta kryminologii. Gdy wybuchła II wojna światowa, zaczęła pisać swój pierwszy „Dziennik czasu wojny” (zapisała 22 zeszyty). Pod koniec lata 1940 r. podjęła pracę w jednym z oddziałów służby wywiadowczej jako cenzor korespondencji. Literacko zadebiutowała w wieku 37 lat książką „Zwierzenia Britt-Marii”.

JAK POWSTAŁA PIPPI?

Kilkuletnia Karin, podczas czasu wolnego od szkoły na poprawę zdrowia, poprosiła mamę o bajkę, której bohaterką miała być dziewczynka o dziwnym imieniu. Astrid wymyśliła dziewięcioletnią Pippi o marchewkoworudych włosach, splecionych w dwa odstające warkocze, i z piegowatą buzią. Pippi nosi przykrótką, połataną sukienkę, opadające pończochy i czarne buty. Mieszka sama, ale z małpką Panem Nilssonem i z koniem w ciapki w willi Śmiesznotce, która znajduje się w małym miasteczku. Przyjaźni się z dziećmi sąsiadów, Tommym i Anniką. Jej mama zmarła, a tata, kapitan korsarzy, pływa na morzu. Jednak Pippi, najsilniejsza dziewczynka na świecie, z torbą złotych monet, świetnie radzi sobie bez pomocy, ignorując bądź odrzucając wszelkie próby ingerencji w swoje życie. Jej zachowanie i wypowiedzi często obnażają hipokryzję dorosłych, dbających bardziej o pozory niż o wyższe wartości. Sama Pippi, mimo ciągle popełnianych niezręczności i skłonności do opowiadania niestworzonych historii, zawsze kieruje się dobrem innych, spiesząc na ratunek słabszym i poszkodowanym.

Astrid w 1944 r., podczas rekonwalescencji po skręceniu kostki, spisała historie, które opowiadała córce. Wysłała je do wydawnictwa Bonnier, które… odrzuciło rękopis. Ale już w sierpniu 1945 r. wydawnictwo Rabén & Sjögren nagrodziło „Pippi Pończoszankę” pierwszą nagrodą w konkursie na książkę dla dzieci w wieku 6–10 lat. Od tego momentu Lindgren związała się z tym wydawnictwem i tam w kolejnych latach publikowała dalsze przygody Pippi oraz przez 25 lat pracowała na stanowisku redaktorki książek dla dzieci.

Cykl o Pippi liczy dziewięć książek. Do maja 2025 r. przetłumaczono je na ponad 100 języków, a na ich podstawie powstały liczne filmy, seriale telewizyjne i sztuki teatralne. Łącznie na całym świecie sprzedano 70 mln egzemplarzy (stan na rok 2024/2025). W czym tkwi sekret popularności przygód rudowłosej dziewczynki? Pippi Pończoszanka to znacznie więcej niż postać z książki. Jest symbolem niezależności, wolności i odwagi bycia sobą. Jej niezwykła siła fizyczna to metafora wewnętrznej mocy, jaką ma każdy człowiek, jeżeli tylko wierzy w siebie. Żyjąc według własnych zasad, Pippi pokazuje, jak ważna jest wyobraźnia, spontaniczność i radość z codzienności. Pisarka stworzyła bohaterkę, która łamała konwenanse i stereotypy. Pokazała, że dziewczynka może być samodzielna, odważna i nie musi się nikomu podporządkowywać. To przesłanie pozostaje nadal aktualne i inspirujące, a sama postać stała się uniwersalna i ponadczasowa.

LÅNGSTRUMP = POŃCZOSZANKA?

W Polsce Pippi znana jest też pod nazwiskiem Pończoszanka. Szwedzkie słowo långstrump oznacza ‘długie skarpety, pończochy’, co idealnie odzwierciedla charakterystyczne opadające pończochy, które nosi Pippi. Wczesne polskie tłumaczenia spolszczały także jej imię i nazywały ją Fizią Pończoszanką. Pełne imię i nazwisko bohaterki brzmi z kolei Pippilotta Wiktualia Firandella Złotomonetta Pończoszanka. Jej ojciec, kapitan Pończocha, wymyślił skrót Pippi, ponieważ uważała, że pełne imię jest za długie. W Belgii, w zależności od regionu, rudowłosa bohaterka występuje pod nazwą Pippi Langkous lub Fifi Brindacier.

ŚWIAT PIPPI W XXI WIEKU

Jeśli ktoś chciałby przenieść się do świata Pippi, koniecznie musi odwiedzić Junibacken w Sztokholmie, interaktywne muzeum literatury dziecięcej, w którym znajdują się wystawy poświęcone Pippi oraz innym postaciom z książek Astrid Lindgren. Drugim miejscem must see jest Willa Śmiesznotka – budynek powstały na potrzeby adaptacji telewizyjnej. Znajduje się w parku Kneippbyn na Gotlandii. W rodzinnym mieście pisarki, Vimmerby, wybudowano park rozrywki „Świat Astrid Lindgren”. Bez wątpienia należy wpisać to miejsce w plan podróży po Szwecji, ponieważ i dzieci, i dorośli znajdą tam coś dla siebie.

DZIECI Z BULLERBYN

Dwa lata młodsza od pierwszej książki o Pippi jest powieść „Dzieci z Bullerbyn”. Główna bohaterka, Lisa, opowiada o przygodach własnych i swoich przyjaciół mieszkających w liczącej trzy zagrody osadzie Bullerbyn. Pierwowzorem fikcyjnego Bullerbyn była zapewne osada Sevedstorp niedaleko Vimmerby, do której rodzice Astrid przeprowadzili się tuż po jej narodzinach i gdzie spędziła dzieciństwo. Do dziś można zobaczyć tam trzy stojące obok siebie zagrody, w których rozgrywała się akcja powieści. 

Narratorka, Lisa Erikson, jest najprawdopodobniej alter ego samej autorki, której panieńskie nazwisko brzmiało... Ericsson. Lisa na początku książki ma siedem lat. Mieszka w Zagrodzie Środkowej razem z braćmi Bosse i Lasse. Uwielbia bawić się lalkami i chodzić do szkoły. Jest wesoła i pełna pomysłów. Ma własnego baranka Pontusa, którego uratowała od śmierci głodowej; opiekuje się też kotkiem Mruczkiem. Powieść ta od lat w wielu krajach jest lekturą szkolną. Jest wartościowa ze względu na rówieśniczych bohaterów, z którymi młody czytelnik może się utożsamiać, oraz przez sposób narracji i poruszenie tematów bliskich dzieciom. Kolejne książki z tej serii to „Więcej o dzieciach z Bullerbyn” i „Wesoło jest w Bullerbyn” (przeważnie publikowane są w jednym tomie). Uzupełnieniem fabuły było wydanie trzech książek z ilustracjami: „Boże Narodzenie w Bullerbyn”, „Wiosna w Bullerbyn” i „Dzień Dziecka w Bullerbyn”.

SYNDROM BULLERBYN

Bullerbü-Syndrom to wyidealizowany obraz Szwecji, występujący w krajach niemieckojęzycznych. Przejawia się stereotypowym wyobrażeniem tego kraju: czerwone, drewniane domy, zielone lasy, czyste jeziora, łosie, blondwłosi i niebieskoocy uśmiechnięci ludzie. Taki idylliczny obraz szwedzkiej wsi stworzyła Lindgren. Fenomenem tym zajął się Berthold Franke z Instytutu Goethego w Sztokholmie. Według niego nie chodzi tu tylko o obraz Szwecji, ale o tęsknotę za lepszymi Niemcami. Szwecja symbolizuje zdrowe społeczeństwo i nieskażoną naturę. Sympatia do szwedzkiej utopii przejawia się wycieczkami do tego kraju oraz kupowaniem domów na prowincji i malowaniem ich w charakterystycznym odcieniu czerwieni faluńskiej. Niemcy są jednym z krajów, w których twórczość Astrid spotkała się z największym uznaniem. Aż 186 niemieckich szkół nosi imię pisarki, co świadczy o jej ogromnej popularności.

SZWEDZKA AKTYWISTKA

Astrid Lindgren znana była również jako aktywistka. W 1976 r., po obliczeniu, że podatki ściągane przez państwo są wyższe niż jej dochód, odeszła z partii socjaldemokratycznej i napisała bajkę „Pomperipossa in Monismanien”, w której skrytykowała politykę podatkową rządu. Pod koniec lat 80. XX w. rozpoczęła debatę o dobrostanie zwierząt w klatkach, co przyczyniło się do powstania ustawy, tzw. Lex Lindgren, oraz zakazu trzymania kurczaków w klatkach. Ustanowiono też dla krów prawo do łąki, a dla świń prawo do świeżej słomy. 

Pisarka zmarła w 2002 r., w wieku 94 lat. Uroczystości żałobne odbyły się na sztokholmskim Starym Mieście. Wśród żałobników pojawiła się m.in. szwedzka rodzina królewska oraz ówczesny premier Göran Persson, a ceremonię pogrzebową transmitowała telewizja. Pisarka została pochowana w rodzinnym Vimmerby. W 2002 r. szwedzki rząd ustanowił międzynarodową Nagrodę Literacką im. Astrid Lindgren w kategorii literatury dziecięcej. Nagroda przyznawana jest corocznie w wysokości 5 mln koron szwedzkich (ok. 460 tys. euro). Starać się o nią mogą pisarze, ilustratorzy i promotorzy czytania, których praca jest zgodna z duchem pisarki. Celem nagrody jest zwiększenie zainteresowania literaturą dla dzieci i młodzieży, a także promowania praw dzieci do kultury na poziomie globalnym.

Astrid Lindgren napisała 75 książek, z czego 41 obrazkowych, a także scenariusze i kilka piosenek. Na całym świecie sprzedano ponad 170 mln egzemplarzy z jej twórczością. Jest jedną z najczęściej tłumaczonych autorek. Myślę, że nawet w dorosłym życiu warto odświeżyć sobie tę literaturę. Jako osoby dojrzałe możemy odkryć nowe warstwy znaczeniowe, które umykają dzieciom. Sentymentalny powrót do dzieciństwa i dziecięcych historii może przypomnieć nam, co tak naprawdę w życiu jest ważniejsze: przyjaźń i dobre relacje z innymi.

Anna Kata