Listopadowe święto odzyskania przez Polskę niepodległości sprzyja refleksji nad naszym współczesnym patriotyzmem. W zmieniającym się świecie, w nowych sytuacjach i miejscach, w których znajdują się niekiedy Polacy, pojawia się potrzeba zastanowienia się nad znaczeniem postawy patriotycznej, jej rolą i formami, jakie przybiera obecnie w życiu rodaków w kraju i za granicą.

WYCHOWANIE W DOMU I SZKOLE

Szczególną rolę w kształtowaniu postawy patriotycznej odgrywa niewątpliwie rodzina i najbliższe otoczenie dorastających dzieci i młodzieży. To właśnie w swoim najbardziej naturalnym środowisku młodzi ludzie uczą się dokonywać wyborów, oceniać zachowania innych, szanować podstawowe wartości. Atmosfera domu rodzinnego kształtuje światopogląd i szlifuje cnoty obywatelskie. Rodzice i dziadkowie przekazują dziedzictwo historyczne i kulturowe narodu, do którego przynależą.

Bezcenną rolę w kształtowaniu patriotycznych postaw młodych pokoleń w obrębie rodziny potwierdzają liczne przykłady z naszej historii narodowej. Wystarczy chociażby wspomnieć o ponad studwudziestoletnim okresie rozbiorów, kiedy to właśnie rodzina stała się głównym wychowawcą kolejnych pokoleń polskich patriotów, przekazując im wartości, historię, tradycję i mowę ojczystą, a także wielką miłość do kraju, który przecież nie istniał na mapie ówczesnej Europy. To dzięki mądrym i mądrze kochającym rodzicom młodzi Polacy mogli stać się patriotami szczerze miłującymi swoją ojczyznę i gotowymi do największych dla niej poświęceń. Podobnych przykładów dostarczają nam lata dwóch wojen światowych, w trakcie których dorastająca młodzież, wiedziona przykładem rodziców i dziadków i mająca wpojone podstawowe zasady patriotyczne, nie wahała się stanąć do walki z okupantem o wolną i niepodległą Polskę.

Bardzo ważną rolę w kształtowaniu postaw patriotycznych u młodego pokolenia odgrywa także edukacja w szkołach. Polega ona przede wszystkim na nauczaniu prawdziwej historii własnego kraju, bez zniekształceń i zakłamań, a także uczeniu szacunku dla wartości stanowiących podstawę tożsamości narodowej, innych członków społeczeństwa, a także dla ojczyzny jako całości wraz z jej tradycjami, osiągnięciami, dziedzictwem naukowym i kulturowym oraz przyrodą. Edukacja patriotyczna w szkołach powinna stanowić uzupełnienie pierwszych i podstawowych lekcji w tym zakresie otrzymywanych w domach rodzinnych. W przeciwieństwie do minionej epoki, którą charakteryzowała odmienność poglądów, inne wersje historii czy wpajane wartości, głoszone w domach rodzinnych i w szkołach, teraz spoistość elementów składowych postawy patriotycznej jest jak najbardziej możliwa. Młodzi ludzie nie są już skazani na dysonans poznawczy, na specyficzne rozdwojenie, którego doświadczały kolejne roczniki młodzieży dorastającej w latach komunizmu. Tym łatwiejsze więc staje się wspólne działanie placówek edukacyjnych i rodzin w kształtowaniu postaw patriotycznych współczesnych Polaków.

POSTAWA I AKTYWNOŚĆ

Bolesne doświadczenia polskiej historii nauczyły nas, że w skrajnych przypadkach zagrożenia suwerenności ojczyzny patriotyzm polega na obronie własnego kraju i poniesieniu nawet największych ofiar. Czym jest natomiast patriotyzm w czasach pokoju? Jest przede wszystkim troską o dojrzałość moralną, duchową i intelektualną kolejnych pokoleń. Na pierwszym miejscu w postawie patriotycznej stawiana jest miłość do własnej ojczyny. To uczucie jest możliwe jedynie wówczas, gdy z jednej strony zna się jej historię, kulturę, tradycję i wartości, a z drugiej – rozumie się jej aktualne potrzeby i problemy. Znajomość dorobku i osiągnięć minionych pokoleń, istotnych dat i wydarzeń w historii własnego kraju oraz osiągnięć wybitnych rodaków są niezbędnymi warunkami do zrozumienia, a co za tym idzie – do poznania i pokochania swojej ojczyzny. Trudno bowiem kochać kogoś, kogo się nie zna.

Postawa patriotyczna jest oparta na szacunku do własnego kraju, narodu i kultury przy jednoczesnym respektowaniu innych narodów i ich kultur. Nie jest ona w żaden sposób równoznaczna z nacjonalizmem, w myśl którego własny naród uznawany jest za lepszy niż inne. Patriotyzm nie łączy się z pogardą czy umniejszaniem wartości innych państw i ich społeczeństw, co charakteryzuje postawę nacjonalistyczną. Patriotyzm jest bardziej otwarty i tolerancyjny, nie wyklucza w żaden sposób współistnienia wartości uniwersalnych, ogólnoludzkich i wartości narodowych. Z kolei nacjonalizm ustanawia pewną hierarchię wartości, zakłada, iż wartości narodowe mają pierwszeństwo przed ogólnoludzkimi. Bycie patriotą nie jest także jednoznaczne z często współcześnie forsowaną postawą kosmopolityzmu, czyli byciem obywatelem świata. Kosmopolita to ktoś, kto nie czuje żadnych więzi ze swoją ojczyzną – nawet nową w przypadku zamieszkiwania za granicą, gdyż żadna wspólnota nie jest mu potrzebna. Zatraca w ten sposób własne korzenie, przynależność kulturową i narodową, nie przyjmując na to miejsce nic w zamian. Żyje sam dla siebie, nie będąc ani przykładnym obywatelem swojego kraju, pochodzenia czy zamieszkania, ani dobrym obywatelem świata.

Niezmiernie ważną rolę w patriotyzmie odgrywa także aktywność społeczna, przejawiająca się w czynnym uczestniczeniu w życiu społeczeństwa i narodu, do którego się przynależy. Chodzi tutaj m.in. o branie udziału w wyborach, co jest nie tylko przywilejem, ale i obowiązkiem każdego patrioty. W Polsce, w przeciwieństwie do Belgii, głosowanie nie jest obowiązkowe i w przypadku zaniechania nie podlega żadnej karze. Jest ono jednak przejawem postawy, którą się przyjmuje względem własnego kraju i własnego narodu. Trudno mówić o odpowiedzialnej postawie obywatelskiej i prawdziwym patriotyzmie w przypadku osób, które ignorują wybory, lekceważąc tym samym los swojej ojczyzny. Tymczasem liczba osób biorących udział w głosowaniach jest niekiedy zastraszająco niska jak na państwo demokratyczne i wolne wybory. Kolejnym przejawem patriotyzmu we współczesnym świecie jest odpowiedzialność za życie społeczne. Chodzi tutaj o rzetelne i kompetentne pełnienie powierzonych przez społeczeństwo funkcji, mające na uwadze wspólne dobro wszystkich obywateli, jak i respektowanie prawa moralnego i obowiązujących w danym kraju przepisów prawnych.

Patriota ma także obowiązek dbania o własny kraj, a więc zarówno o jego zasoby naturalne, przyrodę, środowisko, jak i o honor ojczyzny i dobre imię rodaków. Te dwie ostatnie części składowe współczesnego patriotyzmu zdają się być często zapominane przez osoby z pierwszych stron gazet, zarówno ze świata polityki, jak i dziennikarstwa czy kultury. Odmienne poglądy polityczne czy też inna od dominującej postawa w jakiejś dziedzinie życia nie dają nikomu prawa do obrażania własnych rodaków myślących odmiennie. Patriota troszczy się o własną rodzinę, która powinna wychowywać człowieka do prawdziwych relacji międzyludzkich, opartych na prawdzie i wolności.

NA OBCEJ ZIEMI

Patriotą można być nie tylko mieszkając na stałe we własnym kraju. Można swoją ojczyznę kochać i szanować także w przypadku osiedlenia się za granicą. Jest to szczególny rodzaj patriotyzmu, którego wyraz dały poprzednie pokolenia polskich emigrantów, zarówno z czasów Wielkiej Emigracji, po kolejnych zrywach narodowo-wyzwoleńczych, jak i z okresów powojennych i epoki Solidarności.

W wychowaniu patriotycznym na emigracji ważne jest, aby temat ojczyzny nie pozostał daleką abstrakcją, lecz by kraj rodzinny – mimo dystansu geograficznego i upływu lat – był bliski sercu każdego Polaka, zarówno dorosłego, jak i dorastającego. Przekazywanie umiłowania do swojego kraju polegać może przykładowo na odwiedzaniu miejsc związanych z historią Polski, dbaniu o groby poległych za ojczyznę i mogiły polskich żołnierzy, którzy zginęli, walcząc o wolność Europy. To także poznanie ojczystej literatury, historii, kultury. Odwiedzanie kraju rodzinnego, które służy lepszemu poznaniu miejsca pochodzenia przodków. Zakres edukacji patriotycznej, także dla osób żyjących na obczyźnie, powinien obejmować przekaz tradycji narodowych, stanowiących specyficzny pomost między przeszłością i przyszłością. Chodzi tutaj o przekazywanie z pokolenia na pokolenie obyczajów, wierzeń, norm postępowania, treści kulturowych i sposobów myślenia.

W patriotycznym wychowaniu młodego pokolenia ważną rolę odgrywa przekazywanie znajomości języka ojczystego, bez którego niemożliwe staje się poznanie literatury kraju, bohaterów książek, przykładów postaw moralnych godnych naśladowania. Posługiwanie się mową ojczystą to wyraz szacunku dla swojego narodu i pokoleń przodków, którzy walczyli o jej zachowanie z zaborcami i okupantami. Równie istotne jest uczestnictwo w świętowaniu ważnych rocznic narodowych, które są pełnowartościowymi lekcjami wychowania patriotycznego. Wiąże się z tym m.in. opowiadanie o walkach o niepodległość i innych przełomowych momentach w życiu narodu i państwa. Opowiadania te, pełne umiłowania do ojczyzny, sprawiają, że dzieci i młodzież poznają dzieje narodu, co prowadzi z kolei do budzenia się w nich poczucia dumy ze swej przynależności narodowej i chęci naśladowania ojczystych bohaterów.

Patriotyzm polski jest szczególnym rodzajem patriotyzmu. Od dawien dawna oscylował on bowiem wokół nieustannej walki o niepodległość, wolność, suwerenność naszego kraju i narodu. Przez wieki dotyczył walki o przetrwanie narodowej tradycji, kultury, języka i wiary. Jan Paweł II, wielki polski patriota, wybitny Polak, ale także i emigrant, podczas kazania wygłoszonego w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Lublinie w 62. rocznicę odzyskania niepodległości powiedział: – Jeśli naród nasz ma żyć, jeśli naród nasz ma być narodem mocnym, zdrowym i silnym, to przede wszystkim trzeba skończyć z wszelką walką z Bogiem i z chrześcijańską tradycją narodu. Trzeba zmienić programy szkolne, począwszy od przedszkoli po uniwersytety. Trzeba skończyć z wszelką niesprawiedliwością społeczną. Położyć kres postawie konsumpcyjnej, która wyraża się w alkoholizmie, w rozbijaniu rodzin, w zabijaniu niewinnych, dopiero co poczętych dzieci. Trzeba skończyć z korupcją, z łapownictwem, z układami, które sprawiają, że nie liczą się kompetencje, ale jedynie znajomości, przynależność do jakiejś organizacji czy coś w tym rodzaju. Trzeba skończyć z kłamstwem w życiu indywidualnym, społecznym, narodowym i państwowym. I to jest możliwe.

Powyższa wypowiedź Ojca Świętego, niezaprzeczalnie miłującego nasz naród i kraj we wszystkich jego elementach, od mowy ojczystej po szczyty Tatr, nie tylko odwołuje się do istoty polskiego patriotyzmu, ale także wyraźnie wskazuje bolączki współczesnego społeczeństwa rzucające cień na składowe części postawy patriotycznej. Mimo upływu lat słowa wielkiego polskiego patrioty i wyjątkowego Polaka mogą stanowić dla nas cenną wskazówkę do wprowadzania zmian w życiu społecznym i w dążeniu do prawdziwego, rozumnego i pełnego patriotyzmu. Jak bowiem wcześniej wspomniano, bycie patriotą to nie tylko miłość do własnego kraju, ale także szacunek dla swoich rodaków, godne wypełnianie powierzonych obowiązków publicznych oraz uczciwość i poszanowanie wartości stanowiących podstawę postawy patriotycznej.

 

 

Elżbieta Kuźma

Gazetka 146– listopad 2015