6. Relikwiarz skrzynkowy Notre-Dame w Tournai

W przedostatniej części cyklu o wyjątkowych dziełach sztuki w belgijskich zbiorach zapraszamy do Walonii. Na swojej liście Arthur Houlot umieścił relikwiarz Najświętszej Marii Panny znajdujący się w skarbcu katedry Notre-Dame w Tournai. 

Już sama miejscowość jest warta zwiedzenia – Tournai to drugie po Tongeren najstarsze miasto w Belgii, którego historia sięga czasów Imperium Rzymskiego. Ma bardzo dobrze zachowane średniowieczne stare miasto z wieżą strażniczą (beffroi), renesansowymi sukiennicami i XII-wiecznym mostem na Skaldzie – Pont des Trous. Ale niewątpliwie najbardziej znanym obiektem jest wpisana w 2000 r. na listę światowego dziedzictwa UNESCO katedra Notre-Dame. To właśnie ona skrywa jeden z siedmiu cudów Belgii.

LA CHÂSSE DE NOTRE-DAME DE TOURNAI

Relikwiarz w formie skrzynkowej ma wymiary 90x126x70 cm. Dzięki inskrypcji na podstawie wiemy, że powstał w 1205 r., a wykonał go Nicolas de Verdun. Złotnik podał nawet informację o ilości użytych metali szlachetnych.

Relikwiarz Najświętszej Marii Panny wykonany jest z drewna, posrebrzanej i pozłacanej miedzi, emalii, kamieni szlachetnych i szklanych paciorków. Wyróżnia się spośród innych dzięki scenom narracyjnym, które zastępują tradycyjne przedstawiane pojedyncze figurki. Ikonografia tych płaskorzeźb koncentruje się na życiu Chrystusa i jego matki Marii. Po bokach znajdują się sceny zwiastowania, nawiedzenia, narodzenia, ucieczka do Egiptu, ofiarowanie w świątyni i chrzest Chrystusa, a na górnej części sceny Męki Pańskiej i zmartwychwstanie. 

Nie wiadomo, jakie relikwie pierwotnie umieszczano w świątyni. Otwarcie relikwiarza w 1888 r. ujawniło relikwie lokalnych i wschodnich świętych, takich jak: Nikazy, Remigiusz, Piatus, Amandus, Eligiusz, Jerzy, Jan Chryzostom i inni. Relikwiarz, choć wielokrotnie odnawiany od czasów średniowiecza, w XIX w. wieku był w bardzo złym stanie. Na szczęście około 1890 r. został uratowany w wyniku gruntownej renowacji, którą przeprowadził architekt Louis Cloquet.

ZŁOTOTWÓRCA

Dzieło wykonał Mikołaj z Verdun, który urodził się w tymże mieście w 1130 r., a zmarł w 1205 r. w Tournai. Był złotnikiem i emalierem lotaryńskim. Tworzył w stylu bardzo wczesnego gotyku, z licznymi elementami późnego stylu romańskiego. Jego głównymi udokumentowanymi dziełami są: ołtarz główny z opactwa w austriackim Klosterneuburgu, relikwiarz Trzech Króli w katedrze w Kolonii oraz – właśnie – relikwiarz Najświętszej Marii Panny w katedrze w Tournai. Jest jednym z niewielu średniowiecznych złotników, których imię przetrwało do dziś, a także jednym z najwybitniejszych artystów tego okresu. Aby realizować ważne zlecenia, pokonywał ogromne jak na tamte czasy odległości. 

W 1200 r., na polecenie biskupa Stefana, przystąpił do prac nad relikwiarzem w Tournai. Na drewnianej szkatułce umieścił miedziane płyty, które kuł, toczył, cyzelował, a następnie wplatał w nie emalie, kamienie szlachetne, złoto i srebro. Całość odznacza się harmonią, wyczuciem proporcji i dbałością o detale dekoracyjne. Szaty postaci wydają się wykonane z niezwykłej miękkości tkanin, co dodaje im realistycznego wyrazu. Było to ostatnie dzieło w życiu złotnika.

KATEDRA – WIZYTÓWKA TOURNAI

Katedra pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny jest majestatyczną budowlą i symbolem miasta. Jej niespotykane kształty – na czele z pięcioma wieżami – oraz subtelne i harmonijne połączenie stylu romańskiego ze stylem gotyckim dowodzą mistrzostwa artystów minionych epok. Już w 1936 r. sklasyfikowano ją jako dziedzictwo historyczne francuskojęzycznej części Belgii. 

Budowę kościoła rozpoczęto w pierwszej połowie XII w. Podczas prac archeologicznych prowadzonych w świątyni odkopano między innymi grobowce dwóch biskupów Tournai: Baldwina I i Radboda II. Badania dowiodły, że w miejscu, w którym stoi katedra, w przeszłości znajdowały się inne kościoły. W 1100 r. zaczęto budowę dziewięcioprzęsłowej nawy głównej w stylu romańskim. Jej regularny, czteropoziomowy kształt, przypominający akwedukt, wywołuje wrażenie oglądania budowli z antycznego Rzymu. Nad wejściem znajduje się piękna rozeta w stylu neoromańskim, o średnicy 7 m, górująca nad wielkimi organami. Fasadę zachodnią stanowi ostrołukowa kruchta z podwójnym portalem. Jej niższe partie zdobią rzeźby z XIV–XVII w. Przedstawiają postaci świętych, epizody z historii miasta oraz sceny ze Starego Testamentu. Cztery wieże mają po siedem kondygnacji i wznoszą się na wysokość 83 m. Piąta wieża, umieszczona nad prostokątnym skrzyżowaniem naw, jest niższa o jedną kondygnację. 

Niestety w czasie rewolty ikonoklastów (1566 r.) zniszczono wiele rzeźb i cennych dokumentów. Kolejnych zniszczeń w katedrze dokonano podczas rewolucji francuskiej. Prace konserwatorskie przeprowadzono w II poł. XIX w. i po II wojnie światowej. Obecnie w katedrze trwają prace na ogromną skalę. Od kilku lat wzmacniane są fundamenty wież, które ucierpiały w wyniku tornada, jakie przeszło nad miastem w 1999 r.

Jednym z najciekawszych skarbów katedry jest wspaniałe renesansowe lektorium, które stworzył w II poł. XVI w. Cornelis Floris de Vriendt, rzeźbiarz pochodzący z Antwerpii. W gotyckiej kaplicy św. Ludwika znajdują się dwa sławne obrazy: „Uwolnienie dusz z czyśćca” Petera Paula Rubensa i „Ukrzyżowanie” Jacoba Joardensa. Innymi ważnymi dziełami sztuki są: kaplica św. Eleuteriusza, bizantyjski krzyż pochodzący z VI/VII w. oraz figura Madonny z kości słoniowej z XIII w. Na zewnętrznych ścianach kościoła wciąż można podziwiać wiele romańskich rzeźb. 

W skarbcu świątyni znajdują się dwa wyjątkowe relikwiarze. Oprócz wspomnianego wcześniej relikwiarza Najświętszej Marii Panny jest relikwiarz świętego Eleuteriusza z 1247. Te dwa wspaniałe przykłady średniowiecznej sztuki złotniczej zostały wpisane w 2011 r. na Listę Kulturalnego Dziedzictwa Federacji Walońsko-Brukselskiej. Ponadto w skarbcu znajdują się znamienite szaty liturgiczne sprzed stuleci, kolekcja złotych przedmiotów oraz arrasy. Zarówno katedra, jak i skarbiec są dostępne dla zwiedzających – w godzinach, kiedy nie odbywają się msze święte. Wstęp do świątyni jest darmowy, natomiast aby zwiedzić skarbiec, należy kupić bilet.

WIELKA PROCESJA

W drugą niedzielę września ulice miasta przemierza Wielka Procesja. Uroczystość ta jest obchodzona co roku od 1092 r. (!) jako forma dziękczynienia. Ceremonia nawiązuje do średniowiecznej tradycji, kiedy to radny miasta oraz przedstawiciele gildii rzemieślników, eskortowani przez strażników, przybywali do katedry, aby złożyć ofiary. Około tysiąca osób niesie relikwiarze Najświętszej Marii Panny, świętego Eleuteriusza i Damoiseaux oraz figury czczone w kościołach Tournai i okolicy. 

W dzisiejszych czasach procesja jest zwieńczeniem kilkudniowego jarmarku, wspieranego przez władze miasta i stowarzyszenia Tournai. Obchody umożliwiają odkrycie bogactwa historycznego i tradycji miasta w świątecznej i gościnnej atmosferze. Przez cztery dni można oddawać się degustacji lokalnych specjałów, podziwiać występy grup historycznych i tańczyć na świeżym powietrzu do muzyki granej na żywo. Organizowane są też warsztaty i kursy dla dzieci, np. z szycia, układania kwiatów, pieczenia pizzy czy lepienia z gliny. 

Oczywiście główne obchody mają charakter religijny, więc w dzień przejścia procesji w godzinach porannych odbywa się nabożeństwo, które jest prowadzone przez biskupa Tournai. O godzinie 10.00 procesja wyrusza z katedry, a po przejściu ulicami miasta wraca do świątyni po błogosławieństwo Najświętszego Sakramentu. W południe na placu w centrum biskup Tournai przekazuje klucze do miasta burmistrzowi. Następnie u stóp dzwonnicy burmistrz oddaje klucze Stowarzyszeniu Przyjaciół Tournai. Wydarzeniom, ku uciesze mieszkańców i jednodniowych turystów, towarzyszą parady: gigantyczne, udekorowane kwiatami platformy z zespołami muzycznymi i z grupami rekonstrukcyjnymi kroczą głównymi ulicami miasta.

To piękne, że mieszkańcy Tournai kultywują tę prawie tysiącletnią tradycję. Są dumni ze swojego dziedzictwa i pragną je promować. Dzięki tym działaniom niejako można dotknąć historii i przenieść się w tak odległe czasy. Warto choć raz wziąć udział w Le Grande Procession de Tournai!


Anna Kata