Procedura spadkowa w Belgii, choć w wielu aspektach sformalizowana, została skonstruowana w sposób umożliwiający sprawne i bezpieczne zakończenie spraw majątkowych po osobie zmarłej. Kończy ją uzyskanie przez spadkobierców określonych dokumentów urzędowych, które potwierdzają ich prawa oraz umożliwiają faktyczne dysponowanie odziedziczonym majątkiem – zarówno w Belgii, jak i poza jej granicami. Jakie to dokumenty?
I. Déclaration de succession / aangifte van nalatenschap (deklaracja spadkowa – deklaracja podatkowa)
Złożenie tej deklaracji o charakterze podatkowym jest pierwszym i absolutnie kluczowym etapem procedury spadkowej. Dokument składa się do administracji podatkowej, a jego celem jest: zgłoszenie śmierci spadkodawcy, wskazanie wszystkich spadkobierców, zadeklarowanie wartości masy spadkowej oraz obliczenie należnego podatku od spadku. Należy podkreślić, że omawiana deklaracja nie jest dokumentem potwierdzającym prawa do spadku w sensie cywilnoprawnym – ma ona wyłącznie charakter fiskalny.
Terminy na złożenie deklaracji spadkowej według belgijskiego prawa:
4 miesiące od dnia śmierci – jeżeli spadkodawca zmarł w Belgii,
5 miesięcy – jeżeli zgon nastąpił w innym państwie Unii Europejskiej,
6 miesięcy – jeżeli spadkodawca zmarł poza Unią Europejską.
Niedochowanie powyższych terminów skutkuje naliczeniem odsetek i kar administracyjnych, niezależnie od późniejszego uregulowania podatku.
II. Certificat d’hérédité / attest van erfopvolging (certyfikat dziedziczenia)
To oficjalny dokument, który potwierdza krąg spadkobierców; wskazuje, kto jest spadkobiercą; nie zawiera szczegółowego opisu masy spadkowej ani jej podziału.
Certyfikat ten pełni funkcję dowodową i legitymacyjną. W praktyce jest niezbędny m.in. do odblokowania rachunków bankowych zmarłego w Belgii, uzyskania informacji o aktywach finansowych oraz do prowadzenia korespondencji z bankami, ubezpieczycielami czy instytucjami publicznymi. Banki belgijskie, co do zasady, nie dokonują żadnych wypłat ani dyspozycji bez przedłożenia tego dokumentu.
III. Certificat successoral européen (europejskie poświadczenie spadkowe)
Uzyskanie go staje się konieczne, jeżeli w skład masy spadkowej wchodzą aktywa znajdujące się poza terytorium Belgii. Dokument ten został wprowadzony na mocy rozporządzenia UE i ma na celu ujednolicenie dowodu dziedziczenia w relacjach transgranicznych.
Jest wymagany w szczególności gdy: rachunki bankowe zmarłego znajdują się w innym państwie UE; spadkodawca posiadał nieruchomości poza Belgią; konieczne jest przeprowadzenie czynności prawnych przed zagranicznymi organami lub sądami.
Jakie ma znaczenie dla spraw prowadzonych w Polsce? Na podstawie europejskiego poświadczenia spadkowego:
polski sąd może dokonać wpisów w polskich księgach wieczystych,
banki w Polsce mogą uwolnić środki zgromadzone na rachunkach zmarłego,
spadkobiercy mogą skutecznie wykazać swoje prawa bez potrzeby prowadzenia odrębnego postępowania spadkowego w Polsce.
IV. Dział spadku (partage de la succession / verdeling van de nalatenschap)
Ostatnim, i często najbardziej złożonym dokumentem jest dział spadku, czyli szczegółowy podział masy spadkowej pomiędzy spadkobierców. Dział spadku: przeprowadzany jest na podstawie belgijskiego kodeksu cywilnego; nie podlega czteromiesięcznemu terminowi; może zostać sporządzony zarówno w drodze porozumienia, jak i w sytuacjach konfliktowych.
Dokument ten precyzyjnie określa: jakie składniki majątkowe wchodzą w skład spadku; jaka jest ich wartość; który spadkobierca otrzymuje jaki ekwiwalent pieniężny.
Przykład – zachowek po reformie prawa spadkowego
Pani Zofia miała dwie córki: Annę i Irenę. Relacje pomiędzy Anną a matką od lat były trudne. Pani Zofia zarzucała starszej córce wybór niewłaściwych partnerów, którzy, jej zdaniem, nadużywali jej zaufania i roztrwaniali majątek. Po długiej refleksji pani Zofia sporządziła testament, w którym całość swojego majątku zapisała młodszej córce, Irenie. Po śmierci pani Zofii majątek w całości przeszedłby na Irenę, gdyby nie fakt, że Anna zgłosiła chęć skorzystania z prawa do zachowku, który w tym przypadku wynosił 1/4 wartości masy spadkowej.
Zmiana prawa w 2018 r.
Do czasu reformy belgijskiego prawa spadkowego w 2018 r. osoba uprawniona do zachowku mogła domagać się świadczenia w naturze – np. konkretnej nieruchomości, działki czy samochodu. Od 2018 r. ustawodawca uprościł te zasady:
zachowek ma wyłącznie charakter pieniężny,
osoba uprawniona nie może żądać konkretnych przedmiotów,
notariusz sporządza pełny spis majątku i dokonuje jego wyceny,
na tej podstawie obliczana jest kwota należnego zachowku.
Osoba uprawniona do zachowku najpierw odprowadza podatek od spadku, a dopiero potem spadkobierca testamentowy zobowiązany jest do wypłaty należnej kwoty.
Podsumowanie
W praktyce, na zakończenie procedury spadkowej przed belgijskim notariuszem spadkobiercy otrzymują trzy główne dokumenty:
déclaration de succession / sangifte van nalatenschap – deklaracja podatkowa spadku;
certificat d’hérédité / sttest van erfopvolging – certyfikat dziedziczenia;
acte de partage / akte van verdeling – dział spadku.
W sytuacjach transgranicznych dodatkowo niezbędny jest certificat successoral européen / europese erfrechtverklaring – europejskie poświadczenie spadkowe.
Agnieszka Sità
prawnik w ASBL Trampolina,
współpracownik Kancelarii Notarialnej w Brukseli
www.trampolina.be
